Dezam - tajemnicze początki fabryki w Dzierżoniowie

Zainspirowany pytaniem z daleka, czy pozostał jakiś ślad po fabryce przy ulicy Staszica w Dzierżoniowie?
"Fabryki budowanej w 1944 r. przez 1000 więźniów z obozu Langenbielau I  czyli powszechnie znanego  Sportschule!  Dużo tam więźniów chodziło !

Współczesne zdjęcie obozu Langenbielau I (Sportschule).

 Druga sprawa - rzadko wtedy na Dolnym Śląsku  zgadzano się na nowe fabryki. Speer wydał  zakaz i trzeba było uzyskać zgodę ekstra zatwierdzoną przez Inspekcję Zbrojeniową we Wrocławiu.  Wyjątkiem jest  hala w Laskowicach Jelczańskich  oraz nowy obiekt w Głuszycy . Było tak dużo pomieszczeń w ramach przemysłu włókienniczego, że nie trzeba było stawiać  nowych fabryk. W Głuszycy zatwierdzono plan wysokiego budynku, bowiem hale włókiennicze  były za niskie. Co zatem musiało się stać, że postanowiono budować fabrykę przy ul. Staszica w Dzierżoniowie?   Nawet nie wiadomo dla kogo budowano tę fabrykę?"
Jako że fotografuję Dzierżoniów od kilkudziesięciu lat, na początek szukam w swoich zdjęciach, a tu nic.
Dalej moje archiwalne mapy i tu już jest zakład.

Dzierżoniów, mapa przedstawiająca położenie fabryki (zielony obrys)  prawdopodobnie stan na pierwsze lata po wojnie.
1. Największa hala, o wymiarach 130 m na 32 i wysoka około 7 metrów.
2. Mniejsze hale produkcyjne.
3. Bocznica kolejowa, najbardziej na południe wysunięty koniec kończy się w głębokim na około 2 metry wykopie.
Gdzie bardzo łatwo można było ukryć kilka wagonów. 

 Tak początek budowy fabryki przez jeńców wojennych został przedstawiony w Małym Leksykonie Dzierżoniowskim wyd. w 1990 r.

Czy z tego opisu można wywnioskować że od 1941 budowano fabrykę na ul. Staszica?

Schroniska dla zwierząt "Azyl"przy ulicy Brzegowej, dawny obóz dla jeńców wojennych.

Zastanawiające jest czy rzeczywiście przez taki długi okres budowany był ten zakład.
Dalej szukam w książkach w domowej biblioteczce i  znalazłem że od 1964 roku, mieścił się tu zakład
"Techmatrans" który powstał przez podzielenie zakładu w Niemczy.

Mały Leksykon Dzierżoniowski z 1990 r. pisze o historii zakładu



Dalsza część opisu z Małego Leksykonu Dzierżoniowskiego.

Wiedząc że zakład  dalej funkcjonuje po nazwą "Dezam", wyruszyłem zrobić parę zdjęć i rozeznać się  w terenie.

Widok na zakład z nasypu torów kolejowych.

W rozmowie z mieszkańcami w pobliżu zakładu dowiedziałem się że po wyzwoleniu całe teren zakładu zajeli rosjanie i wykorzystywali jako magazyny wojskowe. Po około roku czasu oddali obiekt miastu. Powstały tu magazyny GS-u. Wszyscy wspominają że były to magazyny spożywcze. W pierwszym budynku od bramy uruchomiono produkcję oranżady.

Jeden z mieszkańców (urodzony kilka lat po wojnie) powiedział że mieściła się tu fabryka menażek (tak oficjalnie dla wprowadzenia w błąd). A rzeczywiście montowano tu samoloty które po zmontowaniu odlatywały z tymczasowego lotniska przy fabryce na polowe lotnisko które znajdowało się  przy dawnej strzelnicy na ul. Wrocławskiej. Ale czy to tylko fantazja ?

Taśmy produkcyjne Me 109 Układ okien tej hali jest podobny jak tej na Staszica, tylko że ta w Dezamie posiada jeden rząd  lub kilka  filarów. Zdjęcie pochodzi z Wikipedi

Widok na halę produkcyjną, na pierwszym planie rampa.  Tutaj  wzdłuż hali biegła bocznica kolejowa.

Hala w widoku od dawnej piekarni.

Wybudowano również bocznicę kolejową długości 300 metrów gdzie tor kończył się w 2 metrowym wykopie gdzie łatwo można było zamaskować kilka wagonów.

Końcowy fragment bocznicy kolejowej. Widoczne metalowe pozostałości po koźle oporowym. 

 W połowie bocznicy znajdowały się zwrotnice gdzie tor (prawdopodobnie podwójny) podchodził bezpośrednio pod rampy największej hali produkcyjnej, co widać na mapce powyżej. Przy zwrotnicach był budynek małej lokomotywowni w której garażowała obsługująca lokomotywka jeszcze w 1979 r. (a może dłużej).

Jedyny ślad po bocznicy, przecinającej ul. Staszica, prowadzącej na teren zakładu. 

Dzisiejszy wygląd zakładu, na pierwszym planie portiernia a w głębi opisywana największa hala produkcyjna.

Może budowa tego zakładu była koniecznością, ponieważ w 1944 r. wszystkie dawne zakłady włókiennicze już produkowały na potrzeby armii.
Dlatego będę wdzięczny za wszelkie informacje na temat tego zakładu, zwłaszcza okresu do 1964 r.  
Można pisać w komentarzach lub bezpośrednio na; wesele.film@wp.pl
Krzysztof Bach.....
Więcej zdjęć na Dolnym - Śląsku.

Gebrüder Cohn, historia dzierżoniowskiej rodziny.

 Spotkanie w muzeum z Anną Gruźlewską
 31 stycznia 2013 r., o godz. 18.00 w Bielawskiej Placówce Muzealnej (BPM) przybyli goście mieli okazję wysłuchać  wykładu ,,Dzierżoniowska fabryka - Cohn Gebrüder”. Wygłosiła go Anna Gruźlewska – autorka wielu publikacji o dawnych mieszkańcach naszego regionu.

Fot.1. Anna Gruźlewska prowadzi wykład w Bielawskim muzeum.

Anna Grużlewska przedstawiła historię rodziny i zakładu „Cohn Gebrüder”. Wykład połączony był z pokazem zdjęć z archiwum autorki. Każde zdjęcie opatrywane było przez nią wyczerpującym komentarzem.

Fot.2. Druk reklamowy firmy z 1931r. Jest to obecne skrzyżowanie ul. Świdnickiej z Parkową w Dzierżoniowie.
Fabryka na tej grafice jest większa niż była w rzeczywistości, co możemy zobaczyć przez porównanie zachowanego do dziśiaj,  obecnego budynku starostwa.   

Fot. 3. Mapka zakładu z 1920 r. przedstawia 1. Główna hala zakładów włókienniczych.
2. Siedziba firmy Cohn Gebrüder. Teraz mieści się tu starostwo.
3. Biała willa, dom właściciela zakładu. Dawna ,,Centralna",  obecnie kilka lat temu sprzedana na prywatną przychodnię.
4. Czerwona willa. Obecnie mieści się tu ,,Muzeum Dzierżoniowskie".

Firma Cohnów założona została w Bielawie w 1873 roku. Trzy lata później jej założyciele, bracia Arnold i Hermann Cohn, przenieśli siedzibę do Dzierżoniowa, gdzie na przedmieściu świdnickim założyli pierwszą tkalnię mechaniczną. Została wybudowana według projektu Ewalda Böttgera w latach 1889 – 1890. Mieszczący 250 krosien budynek został oddany do użytku 5. kwietnia 1890 roku.

Podczas wykładu padło zdanie że fabrykę Cohnów wyburzono pod sklep  "Kaufland".   Słuchacze odrazu zareagowali że to nie tak. To DIORA zburzyła budynki fabryczne gdzie w tym miejscu około 1960 r. zbudowano halę montażu odbiorników radiowych i telewizyjnych PR-5 i PR-6, a nie "Kaufland" jak prostował, Andrzej dawny pracownik Diory.
Ale według moich spostrzeżeń Diora  pod nowe hale montażu, przed 1960 rokiem wyburzyła obiekty które musiały powstać po 1938 r.  kiedy Cohnowie musieli sprzedać niemcom. A  które zostały wybudowane później przez Telefunken (tutaj nie jestem pewien czy wczasie wojny ta firma tu zarządzała).

Dołaczam mapki z 1920, 1938 i zdjęcie satelitarne z 2011 roku. Gdzie zielonym obrysem zazanzczyłem obrys Firmy Cohnów (ten sam na trzech obrazkach). Literkami zaznaczyłem
- P to dzisiejsze PZU na parkowej,        
- S to dzisiejsze starostwo,                    
- K to dzisiejszy sklep "Kaufland".         

Fot.4.  1920 rok.

Fot. 5. 1938 rok w którum Cohnowie musieli sprzedać fabrykę niemcom. Tutaj w porównaniu z poprzednią  widać że fabryka się rozbudowała w kierunku ul. Parkowej, gdzie hala do dzisiaj jest wykorzystywana.

Fot. 6. Zdjęcie z 2011 roku. Tutaj można zobaczyć że zostały dobudowane (powiększone hale) od ulicy Parkowej, gdzie mieszczą się obecnie gabinety lekarskie. Tu widać że wszystkie obiekty dawnej  fabryki Cohnów (chociaż w zarysie) dotrwały do 2011 roku.  

Fot. 7-8 . Fragment dawnej fabryki Cohn w widoku z 2011 r. Powyżej dawna hala tkalni, za Diory mieściły się tu warsztaty remontów. Dolne, ten sam obiekt  w zdjęciu  wykonanym  z parkingu sklepu "Kaufland".  Jesienią 2012 roku wyburzony. 

 W bezpośrednim sąsiedztwie zakładu znalazły się również dwie wille jej właścicieli. Czerwona  (obecna izba regionalna) i Biała willa (jeszcze niedawno mieściła się w niej restauracja "Centralna")

Fot.9. Biała willa.

Fot. 10. Czerwona willa.

W 1938 roku niemcy na mocy ustanowionego przez siebie prawa przejeli funkcjonującą fabrykę i pozostałe składniki majątku rodziny Cohn, za symboliczną opłatę.

W czasie II Wojny Światowej w części (lub całej) zakładu uruchomiono produkcję na potrzeby armii.
Prawdopodobnie była to elektroniczna firma Telefunken. W roku 1945 w obiektach przy ul. Świdnickiej 38 uruchumiono Państwową Wytwórnię Lamp Radiowych. Na początku lat piećdziesiątych XX w. PWLR została przeniesiona do Warszawy.

 Opuszczone obiekty zajeła rozwijająca się Diora, która do tej pory
mieściła się w obiektach na Szkolnej (Rosennbergów) nr 3

Fot. 11. Dzisiejszy widok na dawną fabrykę.

Fot. 12. Do dzisiaj zachowało się logo firmy na zachodnim skrzydle dawnego budynku administracyjnego.

  Sposób, w jaki przeprowadzony został ten wykład, spodobał się zebranym gościom, którzy zadawali autorce wiele pytań. Żadne z nich nie pozostało bez odpowiedzi.

Foto 13. Uczestnicy wykładu, siedzący w dawnych ławkach szkolnych, brali aktywny udział.

Fot. 14. Po zakończeniu prelekcji jeszcze długo były zadawane pytania, w tle widoczna część zakładu.



Fragment wykładu na filmie.



Dla tych co nie byli na prelekcji, mogą przeczytać w artykule Anny Gruźlewskiej pt. Fabryka „Cohn Gebrüder” - funkcjonowanie przedsiębiorstwa na przełomie XIX i XX w.  w roczniku „Bibliotheca Bielaviana 2010” Wrocław-Bielawa 2011, s. 13-24).

Więcej informacji z wykładu - spotkania, tutaj.

Galeria zdjęć z wykładu w galerii, tutaj. 

Zdjęcia  nr 2,4,5 i 10 pochodzą  z portalu  Wratislaviae Amici  dolny-slask.org.pl Dolny Śląsk  http://dolny-slask.org.pl/543876,Dzierzoniow,Zaklady_Radiowe_DIORA_dawne.html

pozostałe ze zbiorów autora.